Ło tym jak świynty Pieter grziby sioł
Ło tym jak świynty Pieter grziby sioł
„Świynty Pieter-Paweł grziby sioł, a co zasioł wszystek zjodł …” – tak sie śpiywo we ślonski śpiywce, ale wiycie Wy chocioż, jak to było naprowda?
Jedyn roz Pon Jezus ze świyntym Pietrym a świyntym Pawłym byli we wsi na weselu. Było już cima i trza było iść do dom. Pieter ze Pawłym dostali na droga po konsku kołocza i szli ku chałpie. Pana Jezusa śnimi niy było. Myśleli, że zostoł kaj po zadku, ale łon był przed nimi a czakoł jich pod lasym. Paweł już downo swój kołocz zjodł, a Pieter mioł yno jeszcze taki konszczyczek, co sie śnim niy było co z Panym Jezusym dzielić. Jak sie Pon Jezus łobrocił, to Pieter wsadził go cołki do gymby i łogromnie przi tym mlacknoł.
-Pieter co tam jysz? – pyto sie Pon Jezus.
-Nic Ponbóczku, nic! – łodpedzioł świynty Pieter a wypluł kołocz we krzoki.
-Ło Pieter, Pieter! – staroł sie Pon Jezus.- Tak niszczysz Boży dar, ale jak żeś padoł nic, toż nic, ale niych stego bydzie chocioż grzib! A tak sie stało.
Po Pietrze a Pawle kożdy se może prziniyś koszyk grzibow ze lasa.
Grymlino
Słowniczek:
Chałpa – dom, chata,
Kołocz – ciasto weselne z twarogiem lub z makiem.
Konsek – kawałek, kawałeczek,
Zostać po zadku – zostać z tyłu, spóźniać się,
Mlacknoł – mlasnął,
Ponboczek – Pan Bóg.
Komentarz autorki:
Jest to jedna z licznych opowieści mówiących o tym jak to Pan Jezus razem z apostołami chodził po świecie i jakie podczas tych wędrówek spotykały ich przygody.Wszystkie one osadzone są w naszych rodzimych realiach i ich bohaterowie, razem z ich zaletami i wadami, bardzo przypominają społeczeństwo naszych wsi i małych miasteczek.
Świynty Jon a utopki
Świynty Jon a utopki
Dziepiyro po dwadziestym szczwortym czyrwnia szło sie kompać we stawach a we rzykac. We tym dziyń świynty Jon Krzciciel woda świyncił, bezto we tym jedyn-jedyny dziyń we roku utopki swoji mocy niy miały a niy mogły człowiekowi nic szkłodzić, choćby niy wiym jak chciały.
Drugi patron łod wody to był świynty Jon Nepomucen, co go czeski król Wacław kozoł utopić we rzyce Wełtawie.
Ludzie jednako mało tych Janów rozróżniali, możnej bezto, że jednego było we maju a drugigo we czyrwniu, a to je cołkiym wele siebie. Tak to ze dwóch zrobił sie jedyn. Wszystki zasługi Jana Krzciciela noród przipisoł Nepomuckowi, bezto że we wiela wsiach a miasteczkach mioł swoja figura kaj na moście abo na rynku. Krzcicielowi nigdo figurów niy stawioł, no to poszoł we zapomniyni.
Z tymi utopkami ludzie dycki mieli utropa, bo to były straszne gizdy! A to siano porozciepowali, a to łonka zaloli, że ani się siyc niy dało. Czasym łożyroka posmykali, kiedy indy jakigo niyboroka utopili a Bóg jedyn wiy, co jeszcze poradzili naszkłódzić. A wszysko to sie dzioło we nocy, bezto małokiery mogł padać, jak te utopki wyglondajom. Chyba, że łone same musie chciały pokozać. Godało sie, że yno niywinny mogł ich widzieć, a to bezto, że mu niy umiały zaszkodzić. W naszyj łokolicy to sie jedyn taki utopek pokazowoł na Gagańcu, mioł zielone pyszczysko a hut ze kolorowymi szlajfkami, po Głybokim Dole pływała wielgo końsko łep i to tyż mioł być utopek.
We Jejkowicach
We Jejkowicach, skond moja starka była rodym, to dziecka widywały małego chopka we czerwionej czopeczce, co wiyszoł na krzokach nad rzykom roztomańte ciaćka: szlajfki, zygarki a pociorki. Na stawach pod Raciborzym, pokozywoł sie czorny chopek, co groł na skrzipkach, gdo go posłuchoł, był stracony, bo go wywiódł ze chałpy a boroka utopił! Teroz to te gizdy kajś się potracili.
Nasz somsiod godoł, że to bezto, że po drugi wojnie suli na pola azotoks prociw stonce, ale jo bych bardzi wierziła tymu, co godała nasza starka, że utopki a inne giździarstwo bydzie tak długo ludzi nagabowało, podwiel dzwon kościelny niy bydzie drugigo dzwona słyszoł, a teroz prziszły prawie te czasy, że w kożdej miejscowości je wiyncy, jak jedyn kościół.
Grymlino. (Nowiny Wydanie: 2009/24 (2708))
Słowniczek:
Utropa – klopot, problem,
Łożyrok – pijak
Starka – babcia, starsza kobieta,
Szlajfka – wstążeczka,
rzyka – rzeka,
ciaćka – cudeńka
Dużo zdrowio dla tatulka – Ło naszym tatulku.
Dużo zdrowio dla tatulka – Ło naszym tatulku
Tyn, gdo mo abo mioł dobrego tatulka, mo wiyncy, jakby wygroł los na loteryji! – tak dycki godała nasza starka Elza, a miała prawie. My ze bracikiym te szczyńście mieli!
Nasz tatulek dycki mioł do nos czas. Chciało mu sie s nami pogodać, chocioż prziszoł ze „tuplowy”. Niy szło by to jednako bez pomocy naszej mamulki, co nojwiyncy przi chałpie robiła. Po szychcie łojciec rod nom rozprowioł ło świecie. Czytoł nom roztomańte ksionżki. Jak my czego niy rozumieli, to nom tak długo łobjaśnioł, aż my tym małym rozumkiym pokapowali. Mioł zamiłowani do geografii, a za młodu zjeździł prawie cołko Europa. Insze dziecka ni miały ani pojyńcio, czamu je noc a dziyń, a my to wiedzieli, niż my poszli do szkoły, abo że som na świecie tacy mali ludzie, co im godajom pigmeje. Tatulek ksionżka ło nich przeczytoł, a potym nom pokozoł łobrozki a zdjyncia, a wszystko łopedzioł.
Fest żech mu przoła
Fest żech mu przoła, ale czasym mie wkurzoł, jak godoł, że „łosiołkowi trza jasełka podnosić, coby sie wiyncy nauczył”, ale wtedy jo niy wiedziała, że łon mie tak kwoli. Wiym, że tata nom fest przoł, chocioż nom nigdy tego niy padoł.
Jak mi było ze jedynoście-dwanoście lot, to łojciec wymyślił tako gra: kupowali my dwie, taki same, sobotni gazety ze krziżowkom, a potym my łoba (jo ś nim) sie ścigali, kiery piyrszy skończy. We niydziela, to my już czynsto handlowali na słowa. S poczontku wygrywoł tatulek, ale potym prziszoł czas, że jo zaczłach wygrywać. Wtedy mi padoł: Jo cie dziołcha już wiela niy naucza, a na tych twoich malunkach (jo rada malowała) sie wiela niy wyznom, bezto pódziesz jutro do takigo chopa łod malowano, niych cie dali uczy!
Wiym, że bez naszego tatulka
niy robiła bych tego, co dzisio robia. Jak mie abo bracikowi sie co powiodło, łogromnie sie cieszył, choć niy doł tego po sie poznać, ale my to i tak wiedzieli!
Jak już był fest chory na serce, to mi kiejś padoł tak: wiysz, jo se myśla, że jo cie już tela nauczył, że se sama dosz teroz w życiu rady…
Ni ma go już snami bez dwaścia lot, ale sztyjc nom go brakuje.
Wszystkim Tatulkom, starym i młodym życza dobrych dziecek, a bajtlom, coby Tatulki miały do nich czas bez cołki rok, niy yno dwadziestego trzecigo czyrwnia!
Grymlino
(Nowiny 2009 r.)
Słowniczek:
tuplowa – szychta 16-godzinna,
przoć – kochać,
rozprawiać – opowiadać.
Zapraszam do czytania po naszymu
Koniecznie zajrzycie też na mój Facebook
Jako wonio we naszyj chałpie?
Jako wonio we naszyj chałpie?
W kożdej chałpie wonio inaczej.
Jak było mi ze piyńć lot, zaczłach chodzić ze starkom na szkubani piyrzo. Jedyn roz baby zaczły godać ło tym, że kożdo chałpa mo swoja woń i to tako, ze drugi taki niy spotkosz nikaj indzi na świecie! Do mie to było cosikej nowego, a łod tego czasu dycki dowałach pozór, jak we kieryj chałpie wonio.
Nasze somsiady Nieszporki mieli izby nad piekarniom i u nich wszystek woniało chlebym a kołoczami. Konsek dali miyszkali Widoki. We jejich chałpie za starego piyrwej była kuźnia, bezto Widoczka dycki labiydziła, że choćby niy wiym co robiła, u nich porzad zalatuje zielazym. U starczynej siostry Aniele sztyjc było czuć mydliny, bo łona choć już dziecek w doma ni miała, tak prziwykła do tego pranio, że se kożdy dziyń cosikej wyprała: spodni galotki, spodniczka abo jakla. Do łodmiany starka Kuniczno nigdy wiyrchnich łachów niy prała, yno wietrziła, bezto we cołki chałpie śmierdziało stynchliznom a naftalinom.
Woń naszego doma
A u nas w doma? Tyż woniało roztomańcie, ale nojczyńści łobiadym abo leśnym tyjym, co go kożdy dziyń starka rano warziła. Roz za miesionc było wielgi prani! I te prani było taki wielgi, że sie we tyn dziyń ani łobiadu niy warziło. Wszystki wielgi kawały: poszwy, płachty a zaciongaczki darło sie na rompli. Na izbie stoły dwie drzewianne wanny kupione jeszcze przed drugom wojnom, kaj sie prani płukało i trzecio mało, emaliowano waniynka, produkcji Huty „Silesia” ze Rybnika, kaj mamulka ze starkom odkłodały wykryncone konski do szkrobiynio. Jo za tyn czos siedziała we wielgi skrzini po prawym tyju, bezto, że roz jak mi było ze dwa lata, wleciałach przi praniu do wielgi wanny a małoch sie niy utopiła.
Roz za czos jeździłach tyż ze starkom na wieś ku jejim siostrom, ale tam mi sie niy podobało, bo tam woniało krowami a futrym, co sie im warziło. Jedyn roz, jak żech krynciła nosym, starka mi padała tak:
-Ty se myślisz, że wszystek wonio różami, ale na świecie ni ma tak dobrze, czasym coś musi śmierdzieć, żeby co dobrego z tego było!
-Jak to myślicie stareczko? – dziwowałach sie.
-Ano choćby tak, jakby sie niy dało na pole smrodlawego gnoja, co go jeszcze rozkidać potrza, to byś niy jadła dobrego, wonioncego chleboszka, smacznych zimioczkow ani twoich ciastkow, co im tak przajesz! I starka miała prawie.
Grymlino.
Słowniczek:
spodni galotki, spodniczka, jakla – części damskiego ubioru.,
szkrobić – krochmalić,
rompla – tara do prania,
futer – pasza.
Nowy dom
Nowy domDom… Wtedy był nim malutki budynek gospodarczy na zupełnym odludziu, wśród pól i sadów. Od najbliższego sąsiada dzieliło nas około trzystu metrów, do ulicy w linii prostej było ponad sto, a drogą dojazdową co najmniej dwieście z „hakiem”. W koło panowała cisza, która aż dźwięczała w uszach. Czasem wiosną przerywał ją śpiew ptaków albo letnią, upalną nocą świergot świerszcz. Kiedy indziej zapowiadający deszcz rechot żab na Głębokim Dole. I ta wszechobecna przestrzeń, której mi teraz tak bardzo brakuje: te miedze zielone i łany złotych zbóż, poprzerywane kartofliskami, ciągnące się aż po horyzont… Zimą zaś skrzypiący pod butami zmarznięty śnieg, pokryty tropami zajęcy i kuropatw przywoływał obrazy z baśni o Królowej Śniegu…
Wiem, że moje „bajeczne” dzieciństwo już nie wróci, ale w głębi duszy i w snach wciąż jestem tą małą dziewczynką z domku oplecionego winoroślą. Pasącą gęsi na miedzy albo biegającą po ukwieconym sadzie w towarzystwie dużego, czarnego psa. Na jawie tego domu już nie ma. Trzeba go było zburzyć, żeby zbudować rurociąg doprowadzający ciepło do osiedlowych bloków. Pozostał po nim tylko próg. Najdroższa pamiątka mojego beztroskiego dzieciństwa! Biednego, ale najsłodszego, którego nie zamieniłabym na żadne inne, choć często zimą okna pokrywała gruba warstwa lodu, to wszelkie niewygody rekompensowało nam wieczorne czytanie baśni przy rozpalonym „zieleźnioku”. To zapewne moja mama, wielbicielka baśni i legend, zaszczepiła we mnie chęć pisania…
Elżbieta Grymel – Grymlino
Cytowany fragment pochodzi z mojego niepublikowanego opowiadania „Kocham to miasto czyli moje żorskie domostwa”
Ta kobieta… – Kachlino
Ta kobieta – Kachlino fragment nagrodzonego opowiadania z cyklu “Żorscy odmieńcy”
… Słyszałam, jak moi starsi koledzy zagadywali czasem handlarkę, postanowiłam zrobić to samo:
-Paniczko ni mocie jaki jednej nagniłej apluzyny? – zapytałam grzecznie.
-Ni mom dziecko, ni mom! Aż mi cie żol, bo tak piyknie prosisz, na, mosz sam jedne jabko!
Owoc, który mi podała był mały i lekko nadgniły, ale dla mnie to był prawdziwy skarb! Nie zdążyłam jeszcze pomyśleć, czy zjem go sama, czy też podzielę się z rodzeństwem, kiedy pojawiła się ta kobieta. Była elegancko ubrana i wyglądała na zamożną.
-Dejcie tej dziołszce dwie apluzyny, jo zapłaca! – powiedziała do przekupki.
-No jak chcecie paniczko! – odpowiedziała kwaśno zagadnięta.
Wyczułam w jej głosie niechęć, ale spełniła prośbę klientki i dwie złociste pomarańcze znalazły się w moich dłoniach. Stałam jak słup soli, nie zdążyłam nawet podziękować, elegancka pani wcisnęła mi jeszcze do ręki złotówkę i zniknęła w tłumie.
-I kto by pomyśloł, tako a sumiyni mo, biydokom pomoże! – nie mogła się nadziwić właścicielka sąsiedniego straganu.
Tego dnia na kolację jedliśmy chleb, nie widziany w naszym domu od tygodni.
W niedługo potem wybuchła wojna. Właściwie niewiele się zmieniło, tylko coraz więcej mężczyzn wyjeżdżało na front, który był tam, gdzieś daleko, niektórzy nie wracali, ale życie szło nadal swoim utartym torem, tylko na ulicy i w szkole mówiono po niemiecku, a moją „elegancką panią” widywałam w towarzystwie niemieckich oficerów.
Ta kobieta…
Którejś niedzieli, wczesnym rankiem szłam z ojcem i siostrą na sumę do kościoła. Z bramy, którą właśnie mijaliśmy wyszło jakieś głośno zachowujące się towarzystwo: trzech Niemców i dwie kobiety. Jedną z nich była Rita. Ojciec zatrzymał się na moment, a potem przeszedł na drugą stronę ulicy, ciągnąc nas za sobą.
-Tato to ona… ta kobieta, co Ci … – szepnęłam, ale ojciec nie pozwolił mi skończyć:
-Żebyś od niej nic nie brała! – burknął.
Nigdy przedtem nie widziałam go tak rozgniewanego…
Drogi Czytelniku,
Chcesz poznać dalsze losy tej kobiety? Zajrzyj do książki „Żorskie opowieści ” Jest dostępna w żorskich bibliotekach i Muzeum Miejskim.
Śląskie gry i zabawy dla dzieci część 2
Śląskie gry i zabawy dla dzieci
„Król Lulu”
Grupa bajtli (dzieci) wybiera przy pomocy wyliczanki kolejność osób, które zostaną Królem. Zadaniem Króla jest odgadnięcie czynności jaką przy pomocy gestów pokazują dzieci. Król może zadać im tylko dwa pytanie, gdzie były i co tam robiły? A odpowiedzi bywają czasem pokrętne, ale nie mogą być kłamliwe, dlatego Król nie zawsze znajduje właściwą odpowiedz. Kiedy mimo drugiej szansy mu się nie uda, musi dać fant i ustąpić miejsca następcy. Zabawa trwa tak długo, aż zbierze się ustalona liczba fantów, za które trzeba dać „wykupne”.
Przykład zabawy:
Dzieci: Witejcie królu Lulu!
Król: Witom wos moje dzieci, kajście to byli?
Dzieci: Daleko, daleko w doma!
Król: Coście tam robiyli?
Dzieci: pokazują gestem…
Raps
Dzieci wybierają prowadzącego, którym jest tytułowy Raps, zaś pozostali „numerują się”
Przykład zabawy:
Raps: Raps stracił hut (kapelusz), jedyn go mo!
Dziecko z numerem jeden: Jedyn go ni mo, dwa go mo! (może też być pięć, dziesięć itp., kapelusz może też wrócić do Rapsa). Każde „zagapienie” kosztuje fanta, a Raps w takim przypadku traci swoje stanowisko.
Ciekawe są też formy wykupnego:
Cztery kąty a piec piąty: właściciel fantu jest pytany, co zrobi kolejnemu kątowi, ale nie wie przy tym, kto nim jest. To ustalają między sobą pozostali uczestnicy. Może to być ktoś z nich ,jakaś inna osoba lub rzecz.
Głęboka studnia:
Wykupujący woła: Topia sie topia w głymboki studni, kto mie pocałuje tyn mie wyratuje!
Niestety, niekiedy musi czekać bardzo długo na ratunek.
Krziwe zdrzadło: Osoba wykupująca fant staje między dwoma uczestnikami zabawy. Musi odgadnąć , co pokazuje osoba stojąca za jej plecami. Przed sobą ma „zwierciadło”, które tylko nieco przekłamuje obraz.
Jest to tylko niewielki wycinek śląskich gier i zabaw, z którymi chciałam zapozna czytelników, gwoli ścisłości trzeba dodać, że przyjęło się u nas wiele zabaw z innych części Polski. Przywędrowały tu razem z nowymi mieszkańcami i właściwie stały się nasze. Być może bajtle będą się w nie tak często bawić, że za sto lat uznane zostaną za śląskie.
Grymlino
Zapraszam również do przeczytania pierwszej części śląskich gier i zabaw
Śląskie gry i zabawy część 1
Śląskie gry i zabawy 1
Na całym świecie dzieci lubią się bawić. Nasze śląskie „bajtle” mają również swoje ulubione śląskie gry i zabawy, które nie występują w innych częściach Polski. Z całą pewnością należą do nich „wyliczanki” i „klaskanki”.
Dziś Międzynarodowy Dzień Dziecka z tej okazji, życzę wszystkiego najlepszego wszystkim bajtlom i zapraszam do lektury.
Do tych pierwszych możemy zaliczyć:
Wpadła bomba do pywnicy,
Wpadła bomba do pywnicy,
Napisała na tablicy:
Es-o-es gupi pies!.
Popularne śląskie gry to również:
Palec pod budka.
Palec pod budka,
Bo za minutka
Zamykom budka…
Oraz krążąca w okolicy rymowanka rybnicko-żorska:
Ty mosz ała,
Ty mosz bzika,
Ty noleżysz do Rybnika!
Ło dwanostej z minutami
Jedzie pociong z wariatami!
Do popularnych „klaskanek” należą:
Tak chłop jedzie, tak chłop jedzie, tak chłop jedzie! (wolno)
A tak pon, a tak pon, a tak pon! (szybko)
I nieco dłuższa:
Kosiu, kosiu kochany!
Kosiu, kosiu kochany!
Pojadymy do mamy,
A łod mamy do taty,
Je tam pon Bóg bogaty.
Posadzi nos za stoliczek,
Do nom chleba krajiczek
Ze solom, ze solom,
Aż sie krowy pocielom, pocielom!
Oraz popularna do niedawna: Kominiorz
Kominiorz, co mi dosz?
Namówia ci Katla
Szczyrbato, puklato,
Mo piniyndzy kastla!
Oczywiście wyliczanek i ”klaskanek” jest o wiele więcej i często różnią się nieznacznie w poszczególnych miejscowościach. Bywają też takie specyficzne, które znane są wyłącznie miejscowym, podobnie jak tylko starzy żorzanie wiedzą kim był chudy Rync, śmierć Pieńkowska czy nieboszczyk Strucla.
Poza tym żorskie dzieci bawiły się (mam nadzieję, że robią to nadal) w wiele innych gier i zabaw np. w popularnego w czasach mojego dzieciństwa „Króla Lulu” oraz wszystkim znanego „Rapsa” .
Zapraszam również do przeczytania: Śląskie gry i zabawy część 2
Po naszymu czyli pierwsza drukowana ślonska godka w naszym regionie.
Dycki starka gadali… po naszymu
To już 32 lata od czasu, gdy opublikowano po naszymu pierwszą z moich gawęd na łamach prasy.
Dzisiaj chciałabym wrócić do tej debiutanckiej publikacji, która ukazała się w druku 28.05.1986. Debiut ten jest tym większy, iż była to również pierwsza publikacja ślonskiej godki w naszym regionie.
Recenzentem gawędy z cyklu „Dycki starka godali” był dr Dionizjusz Czubała, który napisał Karty jej utworów zapełniają postacie i stwory bajkowe, legendarne czy też na pół historyczne, o których pamieć zachowała się tylko w świadomości najstarszych mieszkańców naszego regionu, a które kiedyś żywo oddziaływały na wyobraźnie. Elżbieta Grymel w swojej twórczości próbuje przywołać do życia ten przeszły czas ludowej fantazji i legendy”.
Fragment gawędy po naszymu
„-Niy skocz mi do godki, bo niy byda godoł – wkurził sie Wicynt. No, to było tak: Grabi na torgu niy było, chocio żech łobeszoł cołki rynek. Chcioł żech sie już brać ku chałpie, kiej mi sie zachciało srać, a tu żodnego krzoczka, ani chocioż żyta, yno ludziska a chałpy elegancki na łokoło. Co tu poczońć, mie tam już mało po nogach niy leciało! Jak człowieka w zadku ściśnie, to hnet na jaki pomyślunek przidzie! Przipomniało mi sie, że mom we kapsie tytka łod śniodanio. Skoczyłech do nojbliższej siyni a za chwila żech wylozł ze pełnom torbkom. To już diosi chyba chcieli, żeby to była siyń łod tego masorza, co żech mu dycki za modu śpiywoł:
„W Rybniku na rynku
wele szlapiczkorza,
Jechoł chop na świni,
wołoł dejcie noża…””
Jest to jedna z kilku opowieści dziejących się rzekomo w Rybniku. W roku 1986 została ona wydrukowana w „Nowinach”. Śpieszę wyjaśnić, że nie były to czasy dobre dla naszej śląskiej kultury. W tamtym czasie teksty w gwarze śląskiej drukowało tylko pisemko branżowe „Górnik” (teksty Hanika). Redaktor Naczelny Nowin, najpierw zdecydowanie odmówił mojej propozycji, potem jednak uległ mojej namowie, choć obawiał się, że poniesie za to konsekwencje. Był to pierwszy tekst w „Nowinach” napisany po śląsku. Został on dwukrotnie zapowiedziany i w związku z tym dowiedziało się o nim wiele osób. W dniu wydania przed kioskiem w Żorach na rynku ustawiła się kolejka, a sam artykuł był szeroko komentowano (osobiście to sprawdziłam!). Niesamowita satysfakcja dla osoby piszącej! Nie zepsuł tego fakt, że autorkę uznano za „chopa” , ponieważ „baby tak niy piszom”!.
Niebawem ukaże się cała gawęda „We Rybniku na torgu bijom”
Zapraszam do przeczytania moich opowieści napisanych po śląsku.
- Kaj sie stracił szczworty gwoźdź łod Pana Jezusa
- ło naszyj godce
- Babski comber
- Harynek a Popielec
- Ze modym ciynżko sie dogodać
- Zimowe starości
- Sago plaża
- Lutowi świynci
- Co jyże robiom bez zima?
- Bez telewizora



